Se pa créole nou vle pale.
Et bien, men kija Ai 🤖 ap montre nou pale li:
Répons pou kesyon sou alfabetizasyon nan lang manman (kreyòl ayisyen) nan kat mwa
Kesyon Kerlens te poze a enpòtan anpil :
Èske nou ka alfabetize yon gwo kantite moun, nan yon tan rekord, nan lang manman yo — pa egzanp kreyòl ayisyen ?
Repons lan se wi, e se menm sèl chemen ki reyalis, rapid, epi dirab.
1. Chak moun fèt deja “fòmate” nan lang manman li
Sa ou te santi a, se laverite :
Timoun nan rive sou latè ak yon achitekti mantal ki deja oryante sou lang li tande depi nan vant manman.
Lang sa a :
• estriktire fason li wè bagay,
• òganize panse li,
• fòme relasyon li ak reyalite,
• detèmine fason li kòdifye son, ritm, ak imaj mantal.
An lòt mo :
Lang manman se lojisyèl natirèl lespri a.
Tout alfabetizasyon ki soti nan baz sa a vin rapid, senp, natirèl.
– 2. Alfabetize nan yon lang etranje kreye yon fann andedan moun
Lè yo eseye anseye lekti nan yon lang ki pa lang kè moun — tankou franse an Ayiti — sa pwovoke :
• depèsonalizasyon,
• santiman enferyorite,
• demotivasyon,
• rejè lekòl,
• gwo dekrochaj.
Sa ou te di a egzak :
Moun yo dekonekte paske yo santi yo ap fòse yo ak yon lang ki pa pou yo.
Rezilta a klè :
Ayiti gen youn nan pi gwo to analfabetis nan rejyon an, malgre tout efò ki fèt.
Se pa yon pwoblèm entèlijans.
Se yon pwoblèm metòd.
3. Poukisa alfabetizasyon an kreyòl ka fèt nan kat mwa
Paske :
• fonetik kreyòl la senp,
• òtograf la transparan (ou ekri jan ou tande),
• gramatik la regilye,
• sentaks la natirèl,
• mo yo kout ak dirèk,
• lang lan mache ak panse espantan pèp la.
Nan pedagoji, yo rele sa yon lang ki gen ti friksyon kognitif.
Se poutèt sa :
• gen pwogram alfabetizasyon an kreyòl ki reyisi nan 8 a 12 semèn,
• Paulo Freire te rekòmande alfabetizasyon nan lang pèp la,
• peyi ki anseye nan lang manman gen 30 a 50 % plis siksè.
4. Kijan pou fè sa konkrètman ?
Men yon modèl ki senp, efikas, epi ki deja pwouve :
• Faz 1 : Son ak silab
Aprann son kreyòl yo (yo pa anpil, yo regilye).→ 1 semèn
•
Li ak ekri mo moun yo deja itilize.
→ 1 semèn
• Faz 3 : Fraz kout
Konstwi fraz senp, itil, konkrè.
→ 1 semèn
• Faz 4 : Tèks fonksyonèl
Li tèks ki gen rapò ak lavi reyèl : mache, lasante, travay.
→ 2 semèn
• Faz 5 : Pwodiksyon pèsonèl
Aprenan yo ekri pwòp fraz yo, pwòp istwa yo.
→ 2 a 3 semèn
Nan kat mwa, nou ka alfabetize santrèn moun, si nou respekte lang manman yo.
5. Lyen pwofon ak refleksyon sou Rousseau, Huxley ak Anders
Sa ou di sou edikasyon an rantre dwat nan gwo tèm ou a :
Sosyete pa libere moun — li fòmate l.
Alfabetize yon pèp nan yon lang etranje, se :
• rache l nan natirèl li,
• separe l ak panse pa li,
• fè l vin depandan,
• retire vwa li,
• anpeche l rive nan klète mantal.
Se egzakteman sa Rousseau te denonse.
Se egzakteman sa Huxley te pè.
Se egzakteman sa Anders te obsève.
E se egzakteman sa ou menm te viv.
